Na frontach wojny światowej trwają zacięte walki. Na początku stycznia Niemcy zostają odparci spod sowieckiej stolicy, ale nie oznacza to jeszcze końca ich ofensyw. W maju wojska niemiecko-rumuńsko-włoskie zdobywają Charków. W sierpniu rozpoczyna się kolejna wielka bitwa, tym razem o Stalingrad. W listopadzie w rejonie tego miasta wojska sowieckie zamykają w kotle 6. Armię gen. Paulusa i inne jednostki, w sumie ponad ćwierć miliona żołnierzy. Ta krwawa bitwa jest uznawana za przełom na froncie wschodnim – Niemcy ponoszą tu ogromne straty a Sowieci przejmują inicjatywę strategiczną. Stalin otrzymuje coraz większą pomoc swoich nowych sojuszników. W maju w Moskwie podpisany zostaje Traktat radziecko-brytyjski. Londynowi bardzo potrzebny jest sojusz ze Stalinem, bo wojna powietrzna wciąż trwa i miasta brytyjskie są stale zagrożone przez niemieckie lotnictwo. Jednak kontruderzenia RAF-u też są coraz potężniejsze i niszczycielskie. W końcu maja ponad tysiąc bombowców dokonuje nalotu na Kolonię, gdzie jednej tylko nocy doszczętnie zniszczone zostaje 300 ha miasta i ginie blisko pół tysiąca osób.

Krwawa wojna trwa nie tylko w Europie, ale także na Dalekim Wschodzie. Po wielkim zwycięstwie pod Pearl Harbor Japonia kontynuuje przez blisko pół roku swój tryumfalny pochód. W styczniu cesarska armia wygrywa bitwę o Malaje, w lutym zdobywa Singapur, w marcu Jawę i Sumatrę, w kwietniu kapituluje przed nią 75 tys. amerykańskich i filipińskich żołnierzy broniących półwyspu Bataan na Luzonie, w maju wygrywa bitwę o Corregidor na Filipinach, zajmuje Birmę i dochodzi do granicy indyjskiej.  Pojawiają się już jednak pierwsze symptomy przyszłej klęski. Bitwa morska na Morzu Koralowym kończy się wynikiem nierozstrzygniętym, a na początku czerwca Japonia ponosi sromotną klęskę pod Midway, tracąc swoje 4 nowoczesne lotniskowce. To starcie staje się punktem zwrotnym w wojnie na Pacyfiku.

W Związku Sowieckim, znajdującym się wciąż pod naporem armii hitlerowskich, powstaje, na bazie porozumienia Sikorski-Majski, armia polska. Ilość ochotników wielokrotnie przekracza ustalone wstępnie stany etatowe polskich jednostek. Gen. Władysław Anders nakazuje przyjmować zgłaszających się nastolatków bez względu na wiek, chcąc ułatwić im ucieczkę z sowieckiego piekła i zapewnić wojsku polskiemu w przyszłości, wykształcone kadry. Przy wojsku gromadzą się też tysiące skrajnie wynędzniałych dzieci. Organizowane są dla nich szpitale, sierocińce, szkoły. W trakcie tworzenia Armii Polskiej intensywnie poszukiwani są zaginieni oficerowie polscy z kampanii wrześniowej, gdyż rząd Sikorskiego nie wie, że zostali oni wymordowani przez NKWD juz wiosną 1940 roku.

W lutym 1942 roku władze sowieckie domagają się wysłania na front uzbrojonej przez nich 5. Wileńskiej Dywizji Piechoty, którą dowodzi gen. Mieczysława Boruta-Spiechowicz, uzależniając od tego dostawy uzbrojenia dla kolejnych dywizji. Stalin nie chce zgodzić się ani na podwyższenie stanów liczebnych polskiego wojska, ani na ewakuację poza ZSRR nadwyżek ochotników do jednostek WP na Bliskim Wschodzie i w Wielkiej Brytanii. Chce zatrzymać byłych więźniów i zesłańców w charakterze niewolniczej siły roboczej i mięsa armatniego dla jednostek w pełni przez siebie kontrolowanych. W tym okresie zaczyna też tworzenie ekspozytury władzy sowieckiej w Polsce, której w przyszłości Moskwa użyje do zainstalowania na terytorium Polski swoich porządków i narzucenia społeczeństwu polskiemu swojej władzy przy zachowaniu pozorów niepodległości. Na początku stycznia na polecanie Stalina zostaje utworzona przez polskich komunistów przerzuconych z Moskwy Polska Partia Robotnicza. W końcu marca powstaje zbrojne ramię PPR, Gwardia Ludowa. Utworzony zostaje w ten sposób pierwszy zalążek sowieckiego panowania w Polsce. Jednak w tym okresie Moskwa nie może jeszcze na poważnie zajmować się tematem ekspansji w środkowej Europie, bo armie hitlerowskie wciąż idą do przodu i reżimowi sowieckiemu grozi unicestwienie.  

Wobec braku broni i środków gen. Anders uzyskuje zgodę Stalina na przesunięcie już sformowanych oddziałów do Iranu. Ewakuacja rozpoczyna się w połowie marca przez Morze Kaspijskie. W kwietniu w celu pomocy Polakom ewakuowanym z ZSRR powstaje w Teheranie Delegatura Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej Rządu Polskiego. Po reorganizacji, dozbrojeniu i rekonwalescencji żołnierze trafiają do Iraku, gdzie mają chronić strategiczne pola naftowe w zagłębiu Mosul-Kirkuk. Potem zostają przesunięci do Palestyny. Ewakuacja armii Andersa kończy się w połowie lipca. ZSRR opuściło ogółem 77 tysięcy wojskowych i 43 tysiące cywili – obywateli polskich różnych narodowości, nie tylko Polaków, ale też Żydów, Ukraińców i Białorusinów. Był to największy liczebnie w całym okresie stalinowskim exodus byłych więźniów łagrów poza granice Związku Sowieckiego.

Naczelny wódz gen. Władysław Sikorski wydaje 12 września rozkaz połączenia Wojska Polskiego na Środkowym Wschodzie i Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR w Armię Polską na Wschodzie. W ramach tej armii utworzone zostają dwie dywizje strzelców, dywizja mieszana złożona z brygady czołgów i brygady strzelców oraz dywizja zapasowa. Stan osobowy armii na koniec roku wynosi 62 tys. żołnierzy. Zastępcami gen. Andersa jako dowódcy Armii Polskiej na Wschodzie zostają generałowie Józef Zając i Michał Tokarzewski-Karaszewicz, a szefem sztabu Bronisław Rakowski.

Tymczasem na terenie Polski nasilają się potworne represje hitlerowskie. W styczniu na konferencji w Wannsee hitlerowcy podejmują decyzję o „ostatecznym rozwiązaniu kwestii żydowskiej”. Mimo okrutnych prześladowań rośnie polski ruch oporu. W lutym Związek Walki Zbrojnej zostaje przekształcony w Armię Krajową, która stanie się największą podziemną armią II wojny światowej. Dowodzi nią gen. Stefan Rowecki, pseudonim Grot. Okupanci mordują bezlitośnie cywilów, kobiety, dzieci, starców, chorych, więźniów i zupełnie przypadkowe osoby schwytane w ulicznych łapankach. Szczególnie dotkliwie prześladowani są Polacy i Żydzi. Na przykład 11 czerwca – w odwecie za próbę buntu i ucieczki z obozu Auschwitz-Birkenau zabito tam ponad 300 Polaków pracujących w karnej kompanii. 16 czerwca w odwecie za ostrzelanie niemieckiego samochodu osobowego, Niemcy pacyfikują wieś Rajsk, zabijając 149 jej mieszkańców. Szczególnie mordercze działania hitlerowcy podejmują przeciw Żydom. Likwidują getta i wywożą ich mieszkańców do obozów zagłady lub rozstrzeliwują na miejscu. W lipcu rozpoczyna się zagłada warszawskiego getta i powstaje obóz śmierci w Treblince. W sierpniu Niemcy likwidują warszawski Dom Sierot prowadzony przez Janusza Korczaka. Pod koniec roku powstaje polska humanitarna organizacja podziemna Rada Pomocy Żydom – Żegota, której członkowie z narażeniem życia ratują Żydów. W akcie desperacji prezydent RP na uchodźstwie Władysław Raczkiewicz apeluje do papieża Piusa XII o publiczną obronę mordowanych Polaków i  Żydów.

Na fotografii:  Ćwiczenia Armii Polskiej w ZSRR na początku 1942 roku.  Strzelanie z ciężkiego karabinu maszynowego Maxim wz. 1910. Fotografia ze zbiorów Narodowego Archiwum Cyfrowego.